Για τα 120 στρέμματα αδόμητου χώρου της ΔΕΘ: δημόσιο πάρκο ή ιδιωτική αυλή;

Η ιστορική κινητοποίηση της κοινωνίας της Θεσσαλονίκης, με κορύφωση το αίτημα του δημοψηφίσματος, κατάφερε να ακυρώσει το αρχικό σχέδιο ανάπλασης της ΔΕΘ, αυτό με τα πέντε φαραωνικά κτίρια: και το κατάφερε, παρά κι ενάντια στη συστράτευση τοπικών και εθνικών αρχών υπέρ του. Αποφύγαμε έτσι την οικοδόμηση του επιχειρηματικού κέντρου, ενώ η έκταση των νέων εκθεσιακών κτιρίων περιορίστηκε, ώστε να αφήνει 120 στρέμματα αδόμητου χώρου. 

Η ΟΕΔ, και όλες οι συλλογικότητες που τη συναποτελούμε, έχουμε επανειλημμένα τονίσει ότι και η λύση που προκρίθηκε τελικά (;) είναι λάθος: εκθεσιακό κέντρο και πραγματικό μητροπολιτικό πάρκο δεν χωράνε στο ίδιο οικόπεδο. Η πρακτική να γκρεμίζουμε ιστορικά κτίρια μεγάλης αρχιτεκτονικής αξίας, για να χτιστούν στη θέση τους δύο τεράστια νέα, είναι πρωτόγονη και αντιπεριβαλλοντική. Η μόνη βιώσιμη λύση παραμένει η δημιουργία ενός πάρκου με διατήρηση των ιστορικών περιπτέρων στο κέντρο και ταυτόχρονα η κατασκευή νέου εκθεσιακού συγκροτήματος εκτός πόλης. Τη λύση αυτή, που πιστεύουμε ότι θα προκρίνανε οι δημότες και οι δημότισσες, προσπάθησε να την εξαφανίσει η διοίκηση του Δήμου, αρνούμενη παράνομα και αντιδημοκρατικά το αίτημα για δημοψήφισμα. 

Σήμερα ωστόσο, μπροστά στο νέο τοπίο, έχουμε υποχρέωση να υπερασπιστούμε τις ως τώρα κατακτήσεις της κοινωνίας. Γιατί, μπορεί η διοίκηση του Δήμου να μιλά παραπλανητικά για “μητροπολιτικό πάρκο 120 στρεμμάτων”, αλλά η πραγματικότητα τη διαψεύδει. Τόσο η μελέτη για την αναθεώρηση του Ειδικού Πολεοδομικού Σχεδίου, όσο και η τεχνική περιγραφή των έργων, όπως αποκαλύπτεται από τα έγγραφα προκήρυξης του διαγωνισμού, αποκαλύπτουν ένα τελείως διαφορετικό σχέδιο: την εκμετάλλευση των 120 στρεμμάτων ως ιδιωτικό, προαύλιο χώρο της ΔΕΘ, η οποία θα τον περιφράσσει, θα τον αποκλείει και θα τον εκμεταλλεύεται κατά το δοκούν για τις δικές της ανάγκες.

Η αναθεώρηση του Ειδικού Πολεοδομικού Σχεδίου

Παρά την αλλαγή του πλάνου ανάπλασης, το παλιό Ειδικό Πολεοδομικό Σχέδιο -αυτό δηλαδή που προέβλεπε τα 5 κτίρια- παραμένει σε ισχύ. Η αναθεώρησή του είναι αναγκαία, καθώς η τελική του μορφή θα καθορίζει τους όρους δόμησης και τις χρήσεις που επιτρέπονται σε όλη την έκταση της ΔΕΘ. 

Για αυτό και επιμείναμε ότι η αναθεώρηση θα έπρεπε να είχε γίνει πριν την προκήρυξη του διαγωνισμού, ώστε η πόλη να μπορεί να κρίνει με ασφάλεια το νέο σχέδιο. Η διοίκηση της ΔΕΘ -δηλαδή το Υπερταμείο και η κυβέρνηση- ακόμα την αποφεύγει (αν και ήδη έχουν αναθεωρήσει μια φορά το ΕΠΣ, για να διατηρηθεί το Βελλίδειο, κάτι που ποτέ κανείς δεν ζήτησε!), μένοντας μόνο σε μια χρονικά ασαφή δέσμευση ότι κάποτε το ΕΠΣ θα αλλάξει. Η διοίκηση Αγγελούδη εξάλλου δέχθηκε την παραχώρηση των δημοτικών εκτάσεων προτού αναθεωρηθεί το ΕΠΣ, αποστερώντας έτσι από τον Δήμο το σημαντικότερο διαπραγματευτικό χαρτί. 

Το μόνο που λάβαμε στα χέρια μιας στα τέλη Ιουλίου, λίγα 24ωρα πριν την επικύρωση από το Δημοτικό Συμβούλιο της παραχώρησης των δημοτικών εκτάσεων, ήταν μια μελέτη ιδιωτικού γραφείου σχετικά με την επικείμενο αναθεώρηση. Το περιεχόμενο αυτής της μελέτης όχι μόνο δεν καθησυχάζει του φόβους μας, αλλά προδιαγράφει νέες απειλές για το δημόσιο και πράσινο χαρακτήρα της έκτασης. Συγκεκριμένα:

• Όπως και στο προηγούμενο ΕΠΣ, ο χώρος χωρίζεται σε 5 τομείς: στον Τομέα Ι και ΙΙ θα κτιστούν τα δύο νέα εκθεσιακά κτίρια, στον ΙΙΙ είναι το Παλέ (ΑΑΜΘ) με τον περιβάλλοντά του χώρο, στον ΙV το Βελλίδειο με τη δική του «περιοχή δόμησης» και ο τομέας V είναι ότι απομένει ως «ελεύθερος χώρος», ενώ μόνο μια στενή ζώνη γύρω από τον τομέα V, στην πράξη τα πεζοδρόμια, περιγράφονται ως «κοινόχρηστος χώρος». Με απλά λόγια, και σύμφωνα πάντα με τη μελέτη για το νέο ΕΠΣ, οι τομείς Ι έως IV δεν μπορούν με κανέναν τρόπο να λογίζονται ως «πάρκο».
• Μάλιστα, αναφέρεται ρητά οι πέντε αυτοί τομείς θα είναι χωρισμένοι με φράκτη, ο «ελεύθερος χώρος» του τομέα V θα χωρίζεται με φράχτη από τον «κοινόχρηστο» χώρο που τον περιβάλλει, και επίσης θα κόβεται στα δύο (Va και Vb) με έναν επιπλέον φράχτη (σ. 264), αναιρώντας κάθε ενδεχόμενο ενιαίου πάρκου.
• Ο Τομέας V λοιπόν, ο οποίος περιέχει ήδη 3 μικρά διατηρητέα κτίσματα (MOMUS, ESSO PAPAS, ΟΤΕ), αποτελεί, σύμφωνα πάντα με τη μελέτη, «τον κύριο χώρο πρασίνου – αναψυχής που αποδίδεται στους κατοίκους και επισκέπτες της Θεσσαλονίκης ως Πάρκο της ΔΕΘ» (σ. 267). Η έκτασή του; 86 στρέμματα. Και μάλιστα, όπως φαίνεται σαφώς στο διάγραμμα, χωρισμένη σε δύο τμήματα, ένα μεγαλύτερο στον δυτικό άξονα κι ένα μικρότερο ανατολικά, κλεισμένο ανάμεσα στα κτίρια.
• Το σημαντικότερο: ο χαρακτηρισμός ακόμα και αυτού του Τομέα παραμένει «Κεντρικές Λειτουργίες Πόλης», όπου επιτρέπονται χρήσεις όπως, εστιατόρια, αναψυκτήρια, πολιτιστικές εγκαταστάσεις, υπαίθριοι χώροι πολιτιστικών εκδηλώσεων, εκθέσεων και συνάθροισης κοινού, Γωνιές Ανακύκλωσης, Υπόγειοι χώροι στάθμευσης (σ. 275). 
• Ακόμα χειρότερο όμως είναι το γεγονός ότι ο ελεύθερος χώρος του Τομέα V, «θα μπορεί να χρησιμοποιείται κατ’ αποκλειστικότητα από τον εκθεσιακό φορέα» (σ. 265). Μάλιστα, προβλέπεται ρητά (σ. 276) ότι ο «αδόμητος και ελεύθερος χώρος του τομέα V δύναται να περιφραχθεί και για μικρά χρονικά διαστήματα εκάστου έτους να απαγορεύεται η απρόσκοπτη χρήση του από το κοινό, προς εξυπηρέτηση των σκοπών της ΔΕΘ». 
• Όσο αφορά την έκταση των κτιρίων, «ορίζεται μέγιστη επιτρεπόμενη δόμηση στο σύνολο του ΟΤ της περιοχής του ΕΠΣ τα 78.000 τ.μ., στα οποία δεν περιλαμβάνεται η υφιστάμενη δόμηση του ΑΑΜΘ» (σ. 262), δηλαδή συνολικά 84 στρέμματα και όχι μόλις 40, όπως σχεδιάζει η ΔΕΘ, αφήνοντας ανοιχτή τη δυνατότητα για επιπλέον δόμηση στα επόμενα χρόνια. 

Βέβαια, σύμφωνα με τη σύμβαση παραχώρησης, τότε ο Δήμος θα μπορεί να ενεργοποιήσει τη «διαλυτική αίρεση» και να αίρει την παραχώρηση των δημοτικών εκτάσεων. Ακόμα και αν το κάνει, το αποτέλεσμα θα είναι ένας πολυετής δικαστικός αγώνας, με αμφίβολο αποτέλεσμα, αφού η ίδια σύμβαση παραχώρησης από τη μια περιέχει το περίφημο “πράσινο” σκαρίφημα που παρουσίασε η διοίκηση του Δήμου, από την άλλη αναγνωρίζει την ισχύ του νέου ΕΠΣ που θα γίνει Προεδρικό Διάταγμα. 

Οι τεχνικές προδιαγραφές του διαγωνισμού

Αντίστοιχα είναι τα συμπεράσματα που προκύπτουν από το τεύχος των τεχνικών προδιαγραφών του διαγωνισμού για την ανάθεση της ανάπλασης. Είναι χαρακτηριστικό ότι πουθενά δεν αναφέρεται κανένα “μητροπολιτικό πάρκο”: υπάρχει μόνο μια ασαφής αναφορά ότι “η ανάπλαση θα φέρει χαρακτηριστικά Μητροπολιτικού Πάρκου”. Αντίθετα, διαβάζουμε ρητά ότι η “κατασκευή του Πάρκου της ΔΕΘ”, όπως ονομάζεται ο χώρος, γίνεται “προκειμένου να εξυπηρετούνται οι ανάγκες εκθέσεων και εκδηλώσεων της ΔΕΘ – HELEXPO”. 

Η χρήση αυτή άλλωστε προκύπτει και από τους τεχνικούς όρους της σχεδιαζόμενης κατασκευής. Στη σ. 15 για παράδειγμα, βλέπουμε έναν χάρτη των σκληρών -δηλαδή των τσιμεντωμένων- επιφανειών. Χωρίς να υπάρχει δυστυχώς αναλυτική καταγραφή σε μέτρα, η εικόνα αποδεικνύει ότι πολύ μεγάλο μέρος του “πάρκου” θα καλύπτεται από σκληρές επιφάνειες. Η εποχή της κλιματικής κρίσης επιτάσσει να μειωθούν οι σκληρές επιφάνειες και να αποκαλυφθεί το έδαφος ακόμα και σε χώρους που είναι τώρα καλυμμένοι, ώστε να αυξηθεί η άμυνα της πόλης απέναντι στις -αναπόφευκτες- μελλοντικές πλημμύρες. Εδώ, αντίθετα, βλέπουμε να τσιμεντώνεται ακόμα και το λεγόμενο “πάρκο”. 

Σε αυτό το υπόβαθρο -αναμενόμενα- τα δέντρα που σχεδιάζεται να φυτευτούν, όπως φαίνεται στις φωτορεαλιστικές απεικονίσεις (αφού κι εδώ οι τεχνικοί όροι δυστυχώς δεν αναφέρουν αριθμό), είναι λίγα, πολύ λιγότερα από τις 4 ή 5 χιλιάδες που υπόσχεται η διοίκηση. Πολλά εξ αυτών θα μπουν σε δενδροδόχους πάνω στις σκληρές επιφάνειες, ενώ όλα προβλέπεται να τοποθετηθούν σε “τριγωνική διάταξη”. Όλα αυτά παραπέμπουν σε αυλή, και όχι στο πάρκο – αστικό δάσος με πυκνό υψηλό πράσινο που χρειαζόμαστε. 

Όλος ο χώρος προβλέπεται να περιφραχθεί (σ. 19) με “περίφραξη ύψους τουλάχιστον 2 μ.”, με βάση από μπετόν, ύψους τουλάχιστον 0,5 μ., αποκλείοντας τον χώρο από την πόλη. Όπως αποκάλυψε άλλωστε και η μελέτη για το νέο ΕΠΣ, η ΔΕΘ θα διατηρεί το δικαίωμα, μέσα στον ήδη περιφραγμένο χώρο, να περιφράσσει όποιο τμήμα θέλει για να οργανώνει υπαίθριες εκθέσεις κι εκδηλώσεις. 

Επιπλέον, μεγάλο μέρος του αδόμητου χώρου, σε δύο τουλάχιστον θέσεις, προβλέπεται να καλυφθούν από γυμνές εκτάσεις για τη φιλοξενία μεγάλων εκδηλώσεων: τόσο στη δυτική πλευρά, κοντά στην Αγγελάκη, η οποία ονομάζεται χαρακτηριστικά “γρασίδια της ΔΕΘ”, τόσο ανατολικά, κοντά στην 3η Σεπτεμβρίου, όπου μάλλον θα γίνονται οι μεγάλες εμπορικές συναυλίες. Προφανώς, όσο η πόλη χρειάζεται πράσινο, άλλο τόσο χρειάζεται χώρους για πολιτιστικές δραστηριότητες και φεστιβάλ, και το πάρκο που θέλαμε εμείς θα μπορούσε να τα χωρέσει – χαρακτηριστικό παράδειγμα το θερινό σινεμά που ήδη λειτουργεί. Είναι όμως άλλο αυτό, και άλλο η διαμόρφωση τεράστιων γυμνών χώρων για να φιλοξενούν τις μεγάλες εμπορικές συναυλίες, στις οποίες επιδίδεται η διοίκηση της ΔΕΘ για να τονώσει πλασματικά την ανύπαρκτη προσέλευση στις αποτυχημένες διοργανώσεις της. 

Η συστηματική εμπορευματοποίηση του χώρου άλλωστε δεν μένει εκεί: στην κάτω πλευρά της ΔΕΘ, στην πύλη της ΧΑΝΘ, προβλέπεται ρητά να δημιουργηθούν (σ. 22) “μεγάλα αίθρια για εστιατόρια και αναψυκτήρια, τραπέζια και καρέκλες”.

Εύλογα λοιπόν, οι δρόμοι που θα διατρέχουν το “πάρκο”, για να υπηρετούν αυτές τις υπαίθριες εμπορικές δραστηριότητες, μόνο μονοπάτια πεζών δεν θα θυμίζουν: σύμφωνα πάντα με την τεχνική περιγραφή, οι -ασφαλτοστρωμένοι- δρόμοι θα είναι εύρους 10,4 με 15,4 μ. – για σύγκριση, τόσο περίπου πλάτος έχει και η Αγγελάκη. Το “πάρκο” θα έχει μερικούς από τους μεγαλύτερους δρόμους της πόλης. 

Το νέο σχέδιο και η θέση μας

Συνολικά, το σχέδιο ανάπλασης, όπως διαφαίνεται μέσα από τη μελέτη αναθεώρησης του ΕΠΣ και τις τεχνικές προδιαγραφές του διαγωνισμού, προσανατολίζεται αυστηρά στην εξυπηρέτηση των εμπορικών αναγκών του ιδιώτη, δηλαδή της ΔΕΘ, αφιερώνοντας το λεγόμενο πάρκο στην κερδοφορία του ιδιοκτήτη της, δηλαδή του Υπερταμείου. Και το κάνει μάλιστα αναπαράγοντας ξεπερασμένες και αντιπεριβαλλοντικές πρακτικές, τσιμεντώνοντας το έδαφος και αντιμετωπίζοντας το πράσινο ως διακοσμητικό στοιχείο. 

Σε αυτό το ασφυκτικό πλαίσιο, καμία νέα, περιβαλλοντική πρακτική δεν χωρά: τη στιγμή για παράδειγμα που τόσες πόλεις στον κόσμο αποκαλύπτουν τα παλιά ρέματα για να προσφέρουν ανάσες πράσινου αλλά και να βελτιώσουν την αντιπλημμυρική θωράκισή τους, τα ρέματα της ΔΕΘ παραμένουν θαμμένα και αντιμετωπίζονται ως αγωγοί ομβρίων. Τα νερά τους, νερά βροχής ή πηγών, καταλήγουν στο πανδεκτικό δίκτυο αποχέτευσης της ΕΥΑΘ (η οποία παρεμπιπτόντως αναλαμβάνει να το ανακαινίσει με δικό της κόστος), για να αναμειχθούν με τα απόβλητα, όπως πάντα. 

Δεν θα είναι λοιπόν μόνο η κατασκευή των δύο τεράστιων νέων κτιρίων του εκθεσιακού κέντρου που θα φορτώσει την πόλη τόνους τσιμέντου, θα γεμίσει το τόσο επιβαρυμένο κέντρο με επιπλέον ρύπους, σκόνη, φασαρία και κίνηση: το ίδιο απειλεί να κάνει και η κατασκευή του “πάρκου της ΔΕΘ”, ένα έργο με περισσότερο μπετόν παρά πράσινο. Το παλαιικό αυτό έργο λοιπόν εύλογα τράβηξε ήδη το ενδιαφέρον όλων των εργολάβων κατασκευαστών της χώρας στον διαγωνισμό που τρέχει. 

Τίποτα από αυτά όμως δεν είναι για εμάς δεδομένο: όπως δεν αποδεχθήκαμε το προηγούμενο πλάνο και καταφέραμε να το ανατρέψουμε -παρότι και τότε είχαμε απέναντί μας τους πάντες, την διοίκηση του Δήμου, την κυβέρνηση, τις ενώσεις των εργοδοτών της πόλης- με την ίδια ένταση, με το ίδιο πάθος, με το ίδιο πνεύμα συνεργασίας, θα αγωνιστούμε ώστε να ανατρέψουμε αυτά τα σχέδια και τα 120 στρέμματα -έστω αυτά- να γίνουν πάρκο: θα τα υπερασπιστούμε μέτρο το μέτρο, δέντρο το δέντρο. 

Σε αυτό το πλαίσιο, διεκδικούμε άμεσα τον χαρακτηρισμό όλης της αδόμητης έκτασης ως χώρο πρασίνου -αντί για κεντρικές λειτουργίες πόλης- και την πραγματική του μετατροπή σε πάρκο υψηλού πρασίνου. Οι χρήσεις που θα επιτρέπονται σε αυτό τον χώρο θα πρέπει να περιλαμβάνουν -πέρα από το πράσινο- μόνο ήπιες πολιτιστικές και αθλητικές δράσεις, χαμηλής έκτασης, ενώ όλος ο χώρος θα πρέπει να παραμένει ανοιχτός και προσβάσιμος στο κοινό, όλο τον χρόνο. Ακριβώς για να διασφαλιστούν μακροπρόθεσμα αυτοί οι όροι, διεκδικούμε επίσης να φύγει αυτή η έκταση από την ιδιοκτησία του Υπερταμείου, και να επιστρέψει στο δημόσιο ως κοινόχρηστος χώρος πρασίνου. 

Ακόμα κι αν δεν απεμπολούμε την αρχική μας θέση, οι ελάχιστες αυτές διεκδικήσεις είναι αναγκαίες για να διαφυλάξουμε όσα κέρδισε ως τώρα η κοινωνία της πόλης με τον αγώνα της.